“Hayatı Zehir Olan Çocuklar” dizi filmi ve düşündürdükleri – 1
Netflix’in 2026 yapımı yeni dizi filmi “Hayatı Zehir Olan Çocuklar”, 1970’lerin ortasında Polonya’da geçer ve bir sanayi tesisi yakınında yaşanmış bir çevre sağlığı felaketini ve bunu fark eden bir doktorun mücadelesini konu alır.
Hem olay gerçekten yaşanmıştır hem de mücadele eden doktor bir roman kahramanı değil gerçek bir kişidir.
Film Polonyalı yazar Michał Jędryka’nın “Ołowiane dzieci. Zapomniana epidemia” (Kurşun Çocuklar. Unutulmuş Salgın) kitabından uyarlanmıştır.
Polonya’nın Górny Śląsk (Yukarı Silezya) bölgedeki bir kurşun-çinko ergitme fabrikası (Szopienice Kurşun Ergitme Tesisi) çevresinde yaşayan insanlarda ama özellikle çocuklarda ciddi sağlık sorunları oluşur. Özellikle çocuklarda gelişimsel bozukluklar, nörolojik belirtiler, cilt ve diş etrafında farklı lekeler, anemi gibi problemler yaygın olarak görülür. Bu durum o bölgede yerel bir klinikte çalışmaya başlayan pediatrist bir kadın doktorun dikkatini çeker. Konuyu araştırmaya başlar. Birçok engellerle hatta saldırılarla karşılaşsa bile doktor vazgeçmez. Bu sorunun ergitme fabrikasının yarattığı kirlilik nedeniyle çocukların uğradığı kurşun zehirlenmesinden olduğunu tespit eder.
Fabrikanın bulunduğu yer Yukarı Silezya sanayi havzasıdır. Bu bölge Avrupa’nın en büyük taşkömürü havzalarından biridir. Bu nedenle sanayi tesisleri genellikle taşkömürü ya da taşkömüründen üretilmiş kok kömürü kullanırlar.
Çocukların kurşun zehirlenmesine yol açan şey sadece ergitme işlemi değil bacalardan çıkan kurşun oksit tozu, sülfür gazları, kömür yanması sonucu oluşan is ve ağır metal partikülleridir. Bu yüzden fabrika çevresinde; toprak, su, hava çok ciddi şekilde kirlenmiştir.
Bu dizi filmi izlerken birçok olay bana çok tanıdık geldi.
Tam kapasite ile çalıştıkları takdirde bir günde toplam 48 bin ton linyit kömürü yakan ve Polonyalılar tarafından Polonya teknolojisi ile yapılmış üç termik santralin bulunduğu bir bölgede yaşayan ve yıllarca bu termik santrallerin yarattığı çevre felaketine karşı mücadele etmiş bir kişi olarak Muğla’daki bu termik santrallarla ilgili yapılan çalışmalarda ortaya çıkan vahim sonuçlar ve bu çalışmaların nasıl örtbas edildiği hatta bazı çalışmaların nasıl engellendiği aklıma geldi. (Miatları dolmasına rağmen termik santral felaketi halen devam etmektedir)
O yıllarda çeşitli üniversiteler ve sağlık kurumları tarafından Muğla’da yapılan çalışmalarda;
- çocukların kanında kurşun düzeyleri şehir ortalamalarından yüksek bulundu,
- hayvanlarda (özellikle koyun ve sığır) dokularda ağır metal birikimi saptandı,
- bölgede solunum yolu hastalıkları ve kronik bronşit oranı çok yüksek çıktı.
Polonya’da kurşun skandalı 1980’lerde ortaya çıktı, sosyalist dönemin çevre felaketlerinden biri sayıldı.
Türkiye’de Yatağan tartışmaları da 1990’larda büyüdü ve çevre hareketlerinde bir milat oldu.
Kurşun özellikle çocukları etkiler çünkü kemik gelişimine girer, sinir sistemini etkiler, beyin gelişimini bozar. Bu nedenle; “Kurşun zehirlenmesi en çok çocukların hastalığıdır.”
Polonya’da bahsi geçen bölgede 1970–1990 arasında yapılan araştırmalarda, bazı çocuklarda kan kurşun düzeyi 60–100 mikrogram/desilitre (µg/dL) idi. Bu ağır nörolojik hasar, gelişim geriliği ve “kurşun çocuklar” (Ołowiane dzieci) vakası demekti. Bu vakalar Avrupa’da en ağır endüstriyel zehirlenme vakalarından biri sayılır.
Yatağan ve çevresindeki köylerde yaşayan 0–6 yaş çocukların kan kurşun düzeyi ile ilgili olarak 2004 yılında yapılan çalışmada, ortalama değer yaklaşık 36 µg/dL bulundu. (Kızlarda ortalama 33,8 μg/dL, erkeklerde ortalama ise 38,8 μg/dL). O dönemde DSÖ’nün risk sınırı 10 µg/dL idi. Yani o zamanki normal kabul edilen değerin 3,6 katı yüksek. Bu nedenle çalışma Türkiye’de en yüksek çocuk kurşun düzeylerinden biri olarak gösterildi.(1)
Yine aynı çalışmada tüm çocukların kan kadmiyum değerleri de ölçüldü. Tüm çocukların yüzde 85‘inde kan kadmiyum seviyesi 0,5 μg/dL ‘nin üzerinde ve ortalama kan kadmiyum değeri ise 1,31mg/dL olarak bulundu; bu da toksik olarak kabul edilen bir değerdir.(1)
Bilim insanlarının daha sonraki yıllarda yaptığı çalışmalarda çocuklar için güvenli bir kan kurşun seviyesi belirlenmemiştir. Kandaki düşük kurşun seviyeleri bile gelişimsel gecikmeler, öğrenme güçlüğü ve davranış sorunlarıyla ilişkili bulunmuştur. Kurşun zehirlenmesinin etkileri kalıcı ve sakatlayıcı olabilir. (2)
2021 yılında ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi (CDC), çocuklardaki endişe verici kan kurşun seviyesini 3,5 µg/dL olarak belirlemiş ve bu seviyenin daha fazla tıbbi incelemeyi gerektirdiğini belirtmiştir. Yetişkinler için bugün için normal kabul edilen sınır değer <5 µg/dL’dir.(2)
Filmde başta doktor olmak üzere, kadınların mücadelesi ve fabrikada çalışan işçilerin de desteklemesi sayesinde fabrikanın yakınındaki lojmanlar kapatılıp, tüm aileler, çocukları ile birlikte başka bir yerde yaşayabilecekleri ev ve imkanlara kavuşmuştur ama Yatağan’da ya da Milas’ta çocukları ve aileleri korumak için yapılan bir şey oldu mu?
O yıldan bu yana üç termik santralin yakınında ve duman etki sahasındaki bölgelerde çocuklardaki kurşun düzeyi acaba nedir?
Ölçümler yapılıp, önlemler alınıyor mu?
Ben bilmiyorum, bilen varsa söylesin…
***
Bugün, bölge halkını ve yaşam alanlarını korumak için önlemler almak yerine, miadı dolmuş termik santralların kömür ihtiyacını karşılamak için yeni köyler, tarlalar, ormanlar, zeytinlik alanlar, bağ-bahçe, yeraltı ve yerüstü su kaynaklarımız yani kömür ruhsat sahası içerisinde kalan bütün yaşam alanlarımıza acil kamulaştırma denilerek el koyuluyor sonra da yok ediliyor.
Halkın ve çevrenin sağlığı için herhangi bir önlem almayanlar, bu felakete karşı çıkan köylüleri ve yaşam savunucularını gözaltına aldırıyor ve haklarında dava açtırıyor.
Onlara sevdanın ve paranın yolları, yörede yaşayan başta İkizköylüler olmak üzere halka göç, açlık, yoksulluk, hastalık, kanser ve kurşun zehirlenmesi…
Dip Notlar:
1- Yapıcı G, Can G, Kızıler AR, Demircan Ç, Timur H. Yatağan merkezde yaşayan 6 ay-altı yaş arası çocuklarda asemptomatik kurşun zehirlenmesi prevalansı. 2004
https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0748233706071740#core-collateral-purchase-access
2- https://www.cdc.gov/lead-prevention/about/index.html
Sen de Gündem Fethiye'ye abone ol, gerçeğin yanında ol!
