Birleşmiş Milletler (BM) İnsan Hakları Konseyi’nin Temiz, Sağlıklı ve Sürdürülebilir bir Çevre Hakkı Özel Raportörü Astrid Puentes Riaño tarafından hazırlanan “Temiz hava solumak, halk sağlığını korumak ve sağlıklı bir çevreyi güvence altına almak için öncelikli adımlar” başlıklı rapor, 6 Mart’ta yayımlandı.
Temiz Hava Hakkı Platformu (THHP), raporu Türkçeye çevirdi ve rapora ilişkin açıklama yayımladı. Temiz havanın, sağlıklı bir çevrede yaşama hakkı kapsamında yasal olarak tanınan bir insan hakkı olduğunun vurgulandığı açıklamada, şunlar işaret edildi:
“Hava kirliliği, çözülebilir bir insan hakları krizidir. Fosil yakıt kirliliği her yıl yaklaşık 8 milyon erken ölüme neden olmakta ve bu durumdan en çok çocuklar, yaşlılar ve yapısal eşitsizliklere maruz kalan toplumsal gruplar etkilenmektedir. Devletler ve işletmelerin harekete geçme konusunda açık yasal yükümlülükleri vardır. Gecikme bir politika değil, insan haklarının ihlalidir.”
Sen de Gündem Fethiye'ye abone ol, gerçeğin yanında ol!
“HAVA KİRLİLİĞİ HER YIL YAKLAŞIK 8 MİLYON ERKEN ÖLÜME YOL AÇIYOR”
Raporun; hava kirliliğinin yalnızca bir çevre sorunu değil, aynı zamanda küresel bir insan hakları krizi olduğunu ortaya koyduğuna dikkat çekilen açıklamada, şunlar aktarıldı:
“Temiz hava uluslararası hukuk kapsamında sağlıklı bir çevrede yaşama hakkının ayrılmaz bir parçası olarak kabul edilirken, bugün dünya genelinde milyarlarca insan bu haktan yararlanamıyor. Hava kirliliği her yıl yaklaşık 8 milyon erken ölüme yol açıyor. Rapora göre, hava kirliliğiyle mücadele hem mümkün hem de ekonomik açıdan rasyonel.”
Hava kirliliğinin yol açtığı sağlık ve üretkenlik kayıplarının küresel maliyetinin 2019 yılında 8,1 trilyon dolara ulaştığına vurgu yapılan açıklamada, şunların altı çizildi:
“Hava Kirliliğinin Önlenmesi Devletlerin ve Şirketlerin Yükümlülüğü BM Özel Raportörü Puentes Riaño, hava kirliliğinin önlenebilir ve çözülebilir bir kriz olduğunu vurguluyor. Bunun için başta fosil yakıtların terk edilmesi olmak üzere bilimsel olarak etkinliği kanıtlanmış çözümler zaten var. Bu çözümleri hayata geçirmek ise devletlerin ve şirketlerin sorumluluğunda.”
“BM ÖZEL RAPORTÖRÜ’NÜN RAPORU, HAVA KİRLİLİĞİNİN ETKİLERİNİN TOPLUMDA EŞİT DAĞILMADIĞINI DA ORTAYA KOYUYOR”
Raporda devletlerin, hava kirliliğini önlemek ve insan ve çevre sağlığını korumak konusunda uluslararası hukuk kapsamında yükümlü olduklarına dikkat çekildiğinin belirtildiği açıklamada, şu ifadelere yer verildi:
“Şirketler ise emisyonlarını azaltmak, insan haklarına saygı göstermek, neden oldukları kirliliği açıklamak ve yanlış bilgilendirmeyi durdurmaktan sorumlular. Puentes Riaño’ya göre, harekete geçmemek artık bir politika tercihi değil, insan haklarının ihlali anlamına geliyor.”
Hava kirliliğinin, en çok yapısal eşitsizliklere maruz kalan grupları etkilediğinin altının çizildiği açıklamada, “BM Özel Raportörü’nün raporu, hava kirliliğinin etkilerinin toplumda eşit dağılmadığını da ortaya koyuyor” denildi.
Sen de Gündem Fethiye'ye abone ol, gerçeğin yanında ol!
Açıklamanın devamında, şunlar işaret edildi:
“Özellikle sağlık açısından daha kırılgan olan çocuklar, hamile kadınlar ve yaşlılar ile yapısal eşitsizliklere maruz kalan ve yoksulluk içinde yaşayan gruplar(emekçiler, göçmenler, işsizler) kirliliğin en ağır sonuçlarına maruz kalıyor.”
Erken doğumdan astıma, kalp-damar hastalıklarından demansa kadar birçok ciddi sağlık sorununun hava kirliliğiyle doğrudan bağlantılı olduğuna vurgu yapılan açıklamada, şunlara dikkat çekildi:
“Fosil yakıtlar hava kirliliğinin temel nedeni Rapor, zararlı hava kirliliğinin en önemli kaynağının fosil yakıtlara dayalı enerji ve ulaşım sistemleri olduğunu açık biçimde ortaya koyuyor. Fosil yakıtların çıkarılması ve yakılması hem iklim krizini hem de hava kirliliğini derinleştiriyor. Bu nedenle fosil yakıt kullanımının artmaya devam etmesi sağlık eşitsizliklerini büyütüyor.”
“TÜRKİYE’DE HAVA KİRLİLİĞİYLE İLGİLİ KAMUOYUYLA PAYLAŞILAN BİLGİLERDE CİDDİ EKSİKLİKLER BULUNUYOR”
Raporun, Türkiye için de ciddi bir tabloya işaret ettiğinin altının çizildiği açıklamada, Türkiye’ye ilişkin bulgular arasında öne çıkanlar şu şekilde belirtildi:
Türkiye, ana kaynağı kömür olan kükürt dioksit kirliliği açısından en kirli ülkeler arasında. Bu kirlilik kömür kullanan enerji ve sanayi tesislerinin olduğu bölgelerde yoğunlaşmış durumda.
Türkiye’de yasal olarak izin verilen kirlilik düzeyleri, Dünya Sağlık Örgütü’nün insan sağlığını korumak için belirlediği limit değerlerin çok üstünde.
Türkiye’de hava kirliliğiyle ilgili kamuoyuyla paylaşılan bilgilerde ciddi eksiklikler bulunuyor. Kirletici ölçüm noktaları, yerleşim alanları arasındaki hava kalitesi farklılıkları ve hava kirliliğine maruz kalmadaki eşitsizlikleri ortaya koyan sosyoekonomik göstergeler halkla paylaşılmıyor.
Açıklamada; raporu Türkçe’ye kazandıran ve Temiz Hava Hakkı Platformu adına konuşan halk sağlığı uzmanı Prof. Dr. Çiğdem Çağlayan’ın şu ifadeleri kullandığı aktarıldı:
“BM Raportörünün Türkiye için vurguladığı noktalar Platform olarak tespitlerimizle örtüşüyor. Hava kirliliği ülkemiz için de kriz düzeyindedir. İnce partikül madde (PM2.5) kirliliği nedeniyle Türkiye’de 2024 yılında 62 binden fazla erken ölüm gerçekleşti.
Sen de Gündem Fethiye'ye abone ol, gerçeğin yanında ol!
Hava kirliliğinin ekonomik maliyeti ise yılda yaklaşık 138 milyar dolar olarak hesaplanıyor; bu rakam Türkiye’nin yıllık gayri safi yurtiçi hasılasının yaklaşık yüzde 10’una karşılık geliyor.”
“TEMİZ HAVAYI GARANTİ ALTINA ALMAK İÇİN ETKİLİ ÖNLEMLER ALINMALIDIR”
Raporu Temiz Hava Hakkı Platformu adına değerlendiren bir diğer halk sağlığı uzmanı Prof. Dr. Gamze Varol’un ise şunları söylediği belirtildi:
“BM raporu bize açıkça şunu hatırlatıyor: hava kalitesi politikalarının merkezine halk sağlığının yerleştirilmesi gerekiyor. Sağlık etkilerinin hesaplanması ve sonuçların politika süreçlerine entegre edilmesi, daha güçlü ve etkili kararların alınmasını sağlayacaktır.
Temiz hava için güçlü düzenlemeler, bilim temelli standartlar ve fosil yakıt kirliliğini azaltmaya yönelik politikaların hem insan haklarını hem de halk sağlığını korumak için kritik olduğunu ortaya koyuyor.”
Açıklamanın sonunda, “Bu rapor çok açık bir şey söylüyor: Devletler ve şirketler, zararları önlemeli, insan haklarına sıkı bir özen göstererek hareket etmeli ve temiz havayı garanti altına almak için etkili önlemler almalıdır” denildi.
Sen de Gündem Fethiye'ye abone ol, gerçeğin yanında ol!
