Bahçemiz Dile Gelse..
Dinler miydik?
Hasbahçe Sürüdürülebilir Sağlıklı Yaşam Vakfı, Muğla Küçükkuyucak’taki uygulama arazisinde sürdürülebilir yaşam pratiklerine dair bir sohbet dizisi başlattı. Ocak’ta dayanışma ekonomileri, Şubat’ta Gülağzı Yaşam Merkezi, Mart’ta da keyfin ve coşkunun sürdürülebilmesi konularındaki buluşmalarda baharın en çok parladığı Nisan ayının konusu sürdürülebilir bahçecilik, davetlisi de bendim. Sürdürülebilir bahçecilik gibi pek çok boyutu olan bir konuyu düşünüp sohbet için çerçevelemeye çalıştıkça, bahçenin iç ilişkilerinde olanlarla içinde yer aldığı dış dünyayla ilişkilerinin ne kadar çok benzediğini fark ettim… Hem sağlıklı ürün aldığımız hem de uyumuyla güzelliğiyle ruhumuzu besleyen bahçeler istiyoruz ama günlük hayatımızın, emeğimizin, bütçemizin önemli bir bölümünü bahçeye ayırmanın kendisi sürdürülebilir değil.
Zehirsiz, yenilebilir ürün aldığımız, aynı zamanda göze güzel, ruha iyi gelen, bakımlı, bakımı zaman ve kaynak olarak belimizi bükmeyen bahçeleri sürekli kılmak için aslında bahçe ekosistemi için anlatmak istediklerimin doğrudan geçerli olduğunu fark edince hafifledim. Bahçecilikte önereceğim kalıplar, sosyal alanda bize iyi gelenlerle aynıydı.
26 Nisan buluşmasındaki tüm katılımcıları davet ettiğim gibi, bu yazıyı okuyan sizleri de bir düşünme pratiğine davet ediyorum.
ARDILLIK
Sürdürülebilir bahçecilikle ilgili ilk söyleyeceklerimden biri her zaman için ekolojik ardıllığın kurulması ve gözetilmesidir. Toprak örtüsüz kalmaz ve eğer insanın olumsuz etkisi olmazsa, her adımda daha ileri örtüler, daha kompleks organizmalara canlılık verir. Ve onlardan da canlılık alır tabii ki. Bitki ve hayvanların çoğunun yaşayabilmesi için elverişsiz ortamlarda bile, mutlaka bir kaç öncü tür tutunur, orada yaşadıkça da kendilerinden sonrakilere daha ekverişli ortam hazırlarlar.. Çok çeşitli otlar ve çalılar arasından ilk aklıma gelen, geven, bozkır ekosisteminde çok önemli bir yer tutar. Aynı şekilde doğal ormanlar öncü orman ağaçlarıyla kurulur. Çam, titrekkavak (populus tremula) gibi öncü türler, tahrip görmüş, nebati toprağını kaybetmiş açık arazileride kolonilerini kendi yöntemleriyle kurar ve yayılırlar. Kendilerinden sonra gelenlere, kendi bulduklarından daha uygun ortam hazırlarlar. Meşe gibi yavaş büyüyen, yüksek besin ihtiyaçlı ama bir defa tutunduğunda, çok daha karmaşık biyolojik çeşitliliğe ev sahibi yapan türler ise nazlıdır. Öncü değillerdir.
Özetle, eğer arazi zaman içinde tahrip olmaz ve belirli bir denge ve döngü içinde varlığını sürdürebilirse, giderek daha karmaşık ve zengin bir çeşitlilik orada bir ekosistem oluştururlar. Doğal ormanlar biyolojik çeşitliliğin, dirençliliğin en yüksek olduğu, uyum kabiliyeti gelişmiş, aynı zamanda ürün gözüyle de en zengin ekosistemler yaratırlar.. İnsan dikimi “plantasyon” dediğimiz alanların bu olgunluğa ulaşması için bu iç döngü ve dengenin oluşması gerekir. O nedenle “Orman Birkaç Ağaç değildir” [i]
Kültürel alana gelince de tam olarak böyle değil mi?
Büyük olsun olmasın sanatçılar, bilim insanları, düşünce insanları da, kendilerinden önce var olan ve işleyen bir sistem varsa var olabilirler. Toplumsal dokunun, aynı ekolojik sistemler tahrip gördüğü, çeşitliliğin azaldığı ortamlarda, öncü bireyler gerekir. Risk alıp öne atılabilen, az beslenerek tutunup o bağlamı değiştirebilen, kendinden sonrakilere kendi bulduğundan daha zengin ortamlar bırakabilen öncüler. Bu açıdan elbette en önemli örneklerden biri Mustafa Kemal Atatürk. Bunların kurduğu sistem ancak bir dengeye ve zenginliğe ulaştıktan sonra daha ileri düzey değerler gelişir. Antonio Gaudi, içine doğup büyüdüğü Barselona ortamında eser verebildiği gibi, Mimar Sinan da yaşadığı Osmanlı sistemini sayesinde bugüne dek değerini koruyan benzersiz işlerini yapabildi. Her ikisi de sıfır noktasından değil, belirli bir zenginliğin var olduğu bir bağlamda olgunlaştılar.
Biz de acaba bahçemizde ya da bize emanet edilen doğa parçasında her döngü sonunda daha zengin, daha dirençli bir sistem oluşması için, koruyucu ve besleyici yönde yapsak yapacaklarımızı, giderek bizim yapacağımız işler azalır.
- Toprağı belki en başında, o da çok sertleştiyse bir defa sürdükten sonra bunu tekrar etmemek (toprak işlemesiz tarım),
- Otları biçip bırakmak ya da kompost / üst örtü / gübre yaparak yine bahçede değerlendirmek, (biç-bırak, yeşil gübre)
- Dökülen yaprakları bahçede bırakarak o toprak sayesinde bir araya gelmiş besin ve mineralleri yine o toprağa geri vermek
- Budama artıklarından bir bölümünü, bahçede uzun dönem “tembel kompostu” olacak şekilde, biraz da toprak yüzeyine şekil çeşitliliği katarak tepe yapmak ve buna bitkiler dikmek (tepe kültür)
Bunlar sürdürülebilir bahçecilik için pek çok taktikten bazıları… Aynı kültürel ortamımızın zenginleşmesi için yapabileceklerimiz gibi değil mi?
Biyolojik, açık sistemler için, cansız, kapalı sistemlerde geçerli olan termodimağin ikinci kuralı geçerli değildir. Bir sistemdeki düzensizliğin, rastgeleliğin veya enerjinin dağılmasının ölçüsü anlamına gelen entropi, açık sistemlerde oluşmaz. Termodinamiğin ikinci yasasına göre, kapalı bir sistemde entropi (düzensizlik) sürekli artma eğilimindedir; bu da evrendeki enerjinin iş yapamaz hale gelip yayılması ve sistemlerin doğallığında bozulmaya doğru gitmesi anlamına gelir. Oysa biyolojik sistemler, dışarıdan tahrip edilmedikleri sürece, denge dışı koşullarda, düzensizlikten düzen (yapı) üretebilirler [ii].
Buraya bizi getiren kalıplara geri dönersek çok net ve sade olarak şöyle görmek mümkün:
| EKOLOJİK | SOSYAL | |
| Ekolojik ardıllık | -> | Kültürel miras |
| Biyolojik çeşitlilik | -> | Kültürel çeşitlilik |
| Kardeş bitkiler | -> | Dayanışma |
Bu kalıplar, acaba canlılık içeren sistemlerin, yaşamın, her ortam ve ölçeğinde tekrar eden ilişkiler yöntemler olarak çalışır mı? Bilimsel teori olarak geliştirmedim, henüz. Ama görünen o ki, ardıllık, hem biyolojik hem de kültürel sistemler için aynı şekilde doğru çalışıyor. Bahçeyi daha iyi gözlemleyerek, yaşamı örgütleme dersleri alabiliriz belki, ne dersiniz?
Hasbahçe Vakfı’na [iii] tam da bu bağlamda, sağladıkları ortam, emek vererek bugüne getirdikleri muhteşem uygulama arazisi ve dayanışmaları için teşekkür ediyorum. Daha çok yanyana durma, daha sıkı dayanışma gereken günümüzde, hem ekolojik hem de kültürel olarak açtıkları ufuk, umudumuzu, iyimserliğimizi ve sonuçta yaratıcılığımızı besliyor. Muğla’da sürdürülebilir yaşam arayışının öncüleri olarak arkalarından gelenler için ortamı hazırlamış, işleri kolaylaştırmışlar.
[i] ZEA, Orman Bir Kaç Ağaç Değildir: https://degisimicinyaratim.blogspot.com/2014/12/orman-bir-kac-agac-degildir.html (29 Nisan 2026)
[ii] llya Prigogine’in çığır açan Nobel ödülü detayları için: https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1977/summary/ (29 Nisan 2026)
[iii] https://www.hasbahcevakfi.org/ (29 Nisan 2026)
Mimar ve ekolojik yerleşim tasarımcısı. Kırsalda, sürdürülebilir yaşamın yeniden kurulabilmesi için disiplinlerarası şekilde tasarım ve proje uygulamaları yapıyor. Devamlılık, dayanışma, çeşitlilik gibi yaşamın temel kalıplarını hem projelerinde hem de içinde bulunduğu ekipler ve topluluklar içinde hayata geçirmeye çalışıyor.
Yeşilüzümlü, Fethiye’de yaşıyor. Yeşilüzümlü ve yöresinde yıllardır parçası olduğu çevre koruma hareketi, Dağ Taş Aş Bizim Platformu ile çok sayıda doğa tahribatının engellenmesine destek verdi.
2024’ten beri TEMA Vakfı Fethiye İlçe Sorumlusu, gönüllüsü.
Sen de Gündem Fethiye'ye abone ol, gerçeğin yanında ol!
